Ochrona radiologiczna to całokształt działań i przedsięwzięć zmierzających do zapobiegania narażeniu ludzi i środowiska na promieniowanie jonizujące, a w przypadku braku możliwości zapobieżenia takiemu narażeniu, działania zmierzające do ograniczenia szkodliwego wpływu tego promieniowania na zdrowie przyszłych pokoleń.

Podstawowe zasady ochrony radiologicznej:

  1. czas (im krótszy czas narażenia tym mniejsza dawka) - minimalizacja czasów stosowanych procedur, krótki czas ekspozycji oraz zmiany na stanowiskach pracy,
  2. odległość od źródła (im dalej tym bezpieczniej) – długi przewód wyzwalający ekspozycję, gdy nie jest ona wykonywana z nastawni, właściwa pozycja podczas przeprowadzania zabiegu lub badania, wstrzykiwacz automatyczny zamiast podawania ręcznego oraz właściwe ustawienie lampy rtg,
  3. osłony przed promieniowaniem (osłona osłabia promieniowanie) - środki ochrony indywidualnej, osłony stałe i ruchome: ekrany, katedry, kabiny, parawany.

Ponadto ważnym jest, aby przy realizacji procedury medycznej z udziałem promieniowania jonizującego pamiętać o:

  1. uzasadnieniu badania – ochrona pacjenta przed niepotrzebnym badaniem – należy rozważyć możliwość zastąpienia go innego rodzaju badaniem,
  2. zasadzie optymalizacji - aby osiągnąć dobry wynik przy optymalnie małym narażeniu (zasada ALARA),
  3. właściwej procedurze wykonania badania – należy dążyć do eliminacji błędów (np. w ustawieniu parametrów urządzeń) przy wykonywaniu zabiegów związanych z promieniowaniem jonizującym,
  4. kontroli jakości aparatury – wykonywanie testów eksploatacyjnych podstawowych i specjalistycznych, przy stosowanych urządzeniach, w celu potwierdzenia zgodności z parametrami deklarowanymi przez producentów.

Promieniowanie jonizujące ma zastosowanie w trzech dziedzinach medycyny:

  1. radiografii,
  2. radioterapii,
  3. medycynie nuklearnej.

Medycyna nuklearna to dział medycyny zajmujący się wykorzystaniem radioizotopów w diagnostyce medycznej i terapii. Technikę obrazowania wykonywanego w medycynie nuklearnej nazywa się scyntygrafią. Oprócz niej medycyna nuklearna ma jeszcze dwa działy - terapię izotopową oraz diagnostykę in vitro, służącą do oznaczania poziomu niektórych hormonów we krwi.

Radiofarmaceutyki są to substancje wprowadzane do ustroju, zawierające w swojej cząsteczce promieniotwórczy nuklid, emitujący przenikliwe promieniowanie gamma (γ), które może być wykorzystane do celów diagnostycznych (scyntygrafii) lub emitujące promieniowanie cząsteczkowe o krótkim zasięgu (α, β), umożliwiające leczenie zmian chorobowych w obrębie, bądź w pobliżu, których lokalizuje się radiofarmaceutyk.

Pacjent skierowany na badanie scyntygraficzne otrzymuje dożylnie, wziewnie lub doustnie (rzadko) radiofarmaceutyk odpowiedni do zobrazowania narządu, który ma być zbadany. Scyntygram obrazuje zawsze określoną funkcję danego narządu, np. ukrwienie płuc, mózgu, serca, badanie układu kostnego (scyntygrafia całego ciała). Promieniowanie emitowane przez radiofarmaceutyki, zwane w skrócie znacznikami, jest rejestrowane przez odpowiednią aparaturę zwaną kamerą scyntylacyjną lub gammakamerą i przetwarzane na obrazy – „mapy” rozmieszczenia znacznika w ciele.

Należy uświadomić sobie, że w metodzie tej źródłem promieniowania jest sam pacjent - aparatura diagnostyczna służy jedynie do rejestracji tego promieniowania. Wbrew powszechnemu przekonaniu narażenie radiologiczne pacjenta podczas badań scyntygraficznych jest mniejsze niż np. w przypadku wykonywania tomografii komputerowej. Najczęściej stosowanymi znacznikami w medycynie nuklearnej są: Technet 99mT , jod 131I, ind 111In, tal 201Tl, gal 67Ga.

Metodami wykorzystywanymi do badań w medycynie nuklearnej są m.in. tomografia emisyjna SPECT oraz tomografia pozytonowa PET.

Tomografia SPECT – tomografia emisyjna pojedynczych fotonów – pacjent jest źródłem promieniowania, detektor wykonuje ruch okrężny wokół ciała pacjenta, obraz zostaje zapisany w postaci warstw tomograficznych tworząc mapy przepływu/metabolizmu mózgu, które zostają zestawione z obrazem prawidłowych czynności zdrowych tkanek.

Tomografia pozytonowa PET jest techniką obrazowania, w której rejestruje się promieniowanie powstające podczas anihilacji pozytonów (antyelektronów- elektronów o dodatnim ładunku). Źródłem pozytonów jest podana pacjentowi substancja promieniotwórcza, ulegająca rozpadowi beta plus. Substancja ta zawiera izotopy promieniotwórcze o krótkim czasie połowicznego rozpadu, dzięki czemu większość promieniowania powstaje w trakcie badania, co ogranicza powstawanie uszkodzeń tkanek wywołanych promieniowaniem.

PET stosuje się w medycynie nuklearnej głównie przy badaniach mózgu, serca, stanów zapalnych niejasnego pochodzenia oraz nowotworów. Umożliwia wczesną diagnozę choroby Huntingtona. Zastosowanie PET wpłynęło na znaczne poszerzenie wiedzy o etiologii i przebiegu w przypadku choroby Alzheimera, Parkinsona czy różnych postaci schizofrenii, padaczki. Dzięki diagnostyce PET istnieje bardzo duże prawdopodobieństwo rozpoznania nowotworów (w około 90% badanych przypadków). Takiego wyniku nie daje się osiągnąć przy pomocy żadnej innej techniki obrazowania.

Medycyna nuklearna jest bardzo rozwojową dziedziną medycyny. Wciąż poszukuje się nowych radiofarmaceutyków, cechujących się coraz bardziej korzystnymi właściwościami i umożliwiających poszerzenie zakresu badań i zapewnienie wiarygodności ich wynikom.

Drugim kierunkiem jest rozwój urządzeń służących do obrazowania tak, by zapewnić jak najlepszą ich jakość, a jednocześnie uczynić badanie mniej uciążliwym dla pacjenta.

Metody radioizotopowe stosowane są także w leczeniu stanów zapalnych stawów (choroba reumatyczna, zmiany zwyrodnieniowe). Leczenie polega na nakłuciu stawu i wstrzyknięciu odpowiedniego radioizotopu. Promieniowanie powoduje zahamowanie procesu zapalnego i ustąpienie dolegliwości.

Izotopy pozwalają również na leczenie przeciwbólowe u chorych z przerzutami do kości. Radioizotop podaje się dożylnie. Gromadzi się on w miejscach przerzutów, powodując ustąpienie odczynu zapalnego i dolegliwości bólowych.

Badania i leczenie przy użyciu promieniowania jonizującego wymaga optymalizacji ochrony radiologicznej zarówno pacjenta, jak i jego rodziny, osób postronnych, a także osób narażonych zawodowo – przed jego niepożądanym działaniem.

Opracowała: Monika Nowosielska - mł. asystent
Oddziału Higieny Radiacyjnej Działu Nadzoru Sanitarnego WSSE w Gorzowie Wlkp.