Czynniki szkodliwe w środowisku pracy to czynniki, których oddziaływanie na pracownika prowadzi lub może prowadzić do powstania choroby zawodowej lub innego schorzenia związanego z wykonywaną pracą.

Do czynników szkodliwych w środowisku pracy zaliczamy:

  • czynniki chemiczne i pyły ujęte w rozporządzeniu Ministra Pracy i Polityki Społecznej z dnia 29 listopada 2002 r. w sprawie najwyższych dopuszczalnych stężeń i natężeń czynników szkodliwych dla zdrowia w środowisku pracy (Dz. U. nr 217, poz. 1833 z późn. zm.),
  • czynniki o działaniu rakotwórczym lub mutagennym określone w rozporządzeniu Ministra Zdrowia z dnia 24 lipca 2012 r. w sprawie substancji chemicznych, ich mieszanin, czynników lub procesów technologicznych o działaniu rakotwórczym lub mutagennym w środowisku pracy (Dz. U. poz. 890),
  • promieniowanie optyczne nielaserowe i laserowe,
  • pola i promieniowanie elektromagnetyczne o częstotliwości z zakresu 0 Hz – 300 GHz,
  • mikroklimat zimny i gorący,
  • hałas i hałas ultradźwiękowy,
  • drgania mechaniczne (ogólne i miejscowe),
  • czynniki biologiczne określone w rozporządzeniu Ministra Zdrowia z dnia 22 kwietnia 2005 r. w sprawie szkodliwych czynników biologicznych dla zdrowia w środowisku pracy oraz ochrony zdrowia pracowników zawodowo narażonych na te czynniki (Dz. U. nr 81, poz. 716 z późn. zm.).

Zgodnie z art. 227 § 1 ustawy z dnia 26 czerwca 1974 r. Kodeks pracy (Dz.U. z 1998 r. nr 21, poz. 94 z późn. zm.) pracodawca jest obowiązany stosować środki zapobiegające chorobom zawodowym i innym chorobom związanym z wykonywaną pracą, w szczególności:

  • utrzymywać w stanie stałej sprawności urządzenia ograniczające lub eliminujące szkodliwe dla zdrowia czynniki środowiska pracy oraz urządzenia służące do pomiarów tych czynników,
  • przeprowadzać na swój koszt badania i pomiary czynników szkodliwych dla zdrowia, rejestrować i przechowywać wyniki tych badań i pomiarów oraz udostępniać je pracownikom.

Obowiązki pracodawcy, zgodnie z rozporządzeniem Ministra Zdrowia z dnia 2 lutego 2011 r. w sprawie badań i pomiarów czynników szkodliwych dla zdrowia w środowisku pracy (Dz. U. nr 33, poz. 166):

1. Wskazanie czynników szkodliwych dla zdrowia w środowisku pracy, dla których wykonuje się badania i pomiary po przeprowadzeniu rozpoznania źródeł ich emisji oraz warunków wykonywania pracy, które mają wpływ na poziom stężeń lub natężeń tych czynników lub na poziom narażenia na oddziaływanie tych czynników, ze szczególnym uwzględnieniem:

  1. rodzaju tych czynników oraz ich właściwości,
  2. procesów technologicznych i ich parametrów,
  3. wyposażenia technicznego, w tym maszyn, urządzeń, instalacji i narzędzi, które mogą być źródłem emisji czynników szkodliwych dla zdrowia, z uwzględnieniem wyników pomiarów tej emisji dostarczanych przez producenta,
  4. środków ochrony zbiorowej i danych dotyczących ich użytkowania,
  5. organizacji pracy i sposobu wykonywania pracy,
  6. rzeczywistego czasu narażenia na oddziaływanie czynników szkodliwych dla zdrowia, z uwzględnieniem obowiązującego u pracodawcy systemu i rozkładu czasu pracy.

2. Konsultacja z pracownikami lub ich przedstawicielami, w trybie przyjętym u danego pracodawcy, działań dotyczących:

  1. rozpoznania i typowania czynników szkodliwych dla zdrowia w środowisku pracy,
  2. wykonywania badań, pomiarów i pobierania próbek tych czynników na stanowisku pracy.

3. Niezwłoczne informowanie pracowników narażonych na oddziaływanie czynników szkodliwych dla zdrowia w środowisku pracy o aktualnych wynikach badań i pomiarów, udostępnianie im tych wyników oraz wyjaśnianie ich znaczenia.

4. Zapewnienie wykonania badań i pomiarów czynników szkodliwych dla zdrowia w środowisku pracy z częstotliwością określoną w przepisach prawnych.

5. Przechowywanie wyników badań i pomiarów przez okres 3 lat, licząc od daty ich wykonania.

6. Prowadzenie na bieżąco rejestru czynników szkodliwych dla zdrowia występujących na stanowisku pracy, którego wzór jest określony w załączniku nr 1 do w/w rozporządzenia i przechowywanie go przez okres 40 lat, licząc od daty ostatniego wpisu.

7. Wpisywanie na bieżąco wyników badań i pomiarów czynnika szkodliwego dla zdrowia do karty badań i pomiarów, której wzór jest określony w załączniku nr 2 do w/w rozporządzenia i przechowywanie tych kart przez okres 40 lat, licząc od daty ostatniego wpisu.

8. Przekazanie, w przypadku likwidacji zakładu pracy, w/w rejestru i kart właściwemu państwowemu inspektorowi sanitarnemu, a w odniesieniu do jednostek, o których mowa w art. 20 ust. 1 i art. 20a ust. 1 ustawy z dnia 14 marca 1985 r. o Państwowej Inspekcji Sanitarnej (Dz. U. z 2011 r. Nr 212, poz. 1263 z późn. zm.) - odpowiednio właściwemu państwowemu inspektorowi sanitarnemu Ministerstwa Spraw Wewnętrznych i Administracji albo właściwemu komendantowi wojskowego ośrodka medycyny prewencyjnej.

9. Udostępnianie, wpisanych do rejestru i kart, wyników badań i pomiarów pracownikom, byłym pracownikom, ich przedstawicielom ustawowym lub pełnomocnikom na ich pisemne żądanie oraz sporządzanie wyciągów, odpisów lub kopii tych wyników.

Badania i pomiary czynników szkodliwych dla zdrowia w środowisku pracy wykonują laboratoria, które uzyskały akredytację w tym zakresie na podstawie przepisów ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. o systemie oceny zgodności (Dz. U. z 2010 r. nr 138, poz. 935 z późn. zm.). W przypadku braku laboratoriów akredytowanych do badania lub pomiarów określonego czynnika, badania i pomiary mogą wykonywać:

  • laboratoria szkół wyższych, instytutów naukowych Polskiej Akademii Nauk lub instytutów badawczych, które prowadzą badania i pomiary czynników szkodliwych dla zdrowia w środowisku pracy i mają wdrożony system zapewnienia jakości lub
  • laboratoria Państwowej Inspekcji Sanitarnej, Wojskowej Inspekcji Sanitarnej i Państwowej Inspekcji Sanitarnej Ministerstwa Spraw Wewnętrznych i Administracji - jeżeli mają wdrożony system zapewnienia jakości lub
  • laboratoria prowadzone przez jednostki organizacyjne lub osoby fizyczne, które uzyskały certyfikat kompetencji w zakresie wykonywania badań i pomiarów czynników szkodliwych dla zdrowia w środowisku pracy na podstawie przepisów ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. o systemie oceny zgodności, dysponujące aparaturą do badań i pomiarów tych czynników, która podlega udokumentowanemu nadzorowi metrologicznemu obejmującemu okresowe wzorcowania lub sprawdzania i konserwację.

Więcej informacji - Częstotliwość przeprowadzania badań i pomiarów środowiska pracy