Hałasem nazywamy wszelkie niepożądane, nieprzyjemne, dokuczliwe, uciążliwe lub szkodliwe dźwięki oddziaływujące na narząd słuchu oraz inne narządy i układy. W środowisku pracy jest to każdy niepożądany dźwięk, który może być uciążliwy albo szkodliwy dla zdrowia lub może zwiększać ryzyko wypadku przy pracy.

Ze względu na zakres częstotliwości wyróżniamy:

  • hałas infradźwiękowy – widmo zawierające składowe o częstotliwościach od 1 do 20 Hz,
  • hałas słyszalny – widmo zawierające składowe o częstotliwościach od ok. 16 Hz do 16 kHz,
  • hałas ultradźwiękowy – widmo zawierające składowe o częstotliwościach od 10 do 40 kHz.

Ze względu na charakter oddziaływania na organizm człowieka wyróżniamy:

  • hałas uciążliwy – nie powodujący trwałych skutków w organizmie człowieka, lecz mogący utrudniać pracę lub przyczyniać się do obniżenia zdolności do jej wykonywania,
  • hałas szkodliwy – wywołujący trwałe skutki lub powodujący określone ryzyko ich wystąpienia.

Źródłami hałasu w środowisku pracy są głównie maszyny, urządzenia lub procesy technologiczne m.in.:

  • maszyny stanowiące źródło energii (np. silniki spalinowe, sprężarki),
  • narzędzia pneumatyczne (np. młotki, przecinaki, szlifierki),
  • maszyny do rozdrabniania, kruszenia, przesiewania, przecinania, oczyszczania (np. młyny kulowe, sita wibracyjne, kruszarki, piły tarczowe),
  • maszyny do obróbki plastycznej (np. młoty mechaniczne, prasy),
  • obrabiarki skrawające do metalu lub drewna (np. szlifierki, tokarki, wiertarki, dłutownice, strugarki, frezarki),
  • maszyny włókiennicze (np. przewijarki, krosna, przędzarki, rozciągarki, skręcarki, zgrzeblarki),
  • urządzenia przepływowe (np. zawory, wentylatory),
  • urządzenia transportu wewnątrzzakładowego (np. suwnice, przenośniki, podajniki).

Skutki zdrowotne oddziaływania hałasu.

Jednym z głównych skutków narażenia na długotrwały hałas przekraczający wartość 80 dB może być odwracalne lub trwałe upośledzenie sprawności słuchu w postaci podwyższenia progu słyszenia spowodowanego uszkodzeniem rzęsek słuchowych. W przypadku jednorazowej i krótkotrwałej ekspozycji na hałas powyżej 130-140 dB może także nastąpić uszkodzenie struktur anatomicznych narządu słuchu.

Hałas może powodować także liczne działania pozasłuchowe. Przy narażeniu na emisję rzędu 55-75 dB może występować rozdrażnienie i rozproszenie uwagi. Po przekroczeniu poziomu 75 dB mogą wystąpić wyraźne zaburzenia fizjologiczne takie jak: zmiany w układzie krążenia (nadciśnienie, przyspieszenie akcji serca), układzie pokarmowym (osłabienie apetytu, choroba wrzodowa), układzie nerwowym (zespoły nerwicowe), zaburzenia hormonalne (reakcje stresowe) oraz zaburzenia w sferze czynności psychicznych.

Wartości wielkości charakteryzujących hałas słyszalny w środowisku pracy.

Zgodnie z rozporządzeniem Ministra Gospodarki i Pracy z dnia 5 sierpnia 2005r. w sprawie bezpieczeństwa i higieny pracy przy pracach związanych z narażeniem na hałas lub drgania mechaniczne (Dz. U. Nr 157, poz. 1318) wartości progów działania wynoszą:

  • 80 dB - dla poziomu ekspozycji na hałas odniesionego do 8-godzinnego dobowego wymiaru czasu pracy lub poziomu ekspozycji na hałas odniesionego do tygodnia pracy,
  • 135 dB – dla szczytowego poziomu dźwięku C.

Najwyższe dopuszczalne natężenie (NDN) hałasu określone jest w rozporządzeniu Ministra Pracy i Polityki Społecznej z dnia 29 listopada 2002r. w sprawie najwyższych dopuszczalnych stężeń i natężeń czynników szkodliwych dla zdrowia w środowisku pracy (Dz.U. Nr 217, poz. 1833 z późn. zm.) i wynosi:

  • 85 dB - dla poziomu ekspozycji na hałas odniesionego do 8-godzinnego dobowego wymiaru czasu pracy lub poziomu ekspozycji na hałas odniesionego do tygodnia pracy,
  • 115 dB – maksymalny poziom dźwięku A,
  • 135 dB – szczytowy poziom dźwięku C.

W przypadku zatrudniania osób młodocianych wzbroniona jest ich praca w warunkach, w których poziom ekspozycji na hałas przekracza (zgodnie z rozporządzeniem Rady Ministrów z dnia 24 sierpnia 2004r. w sprawie wykazu prac wzbronionych młodocianym i warunków ich zatrudniania przy niektórych z tych prac – Dz. U. Nr 200, poz. 2047 z późn. zm.):

  • 80 dB - dla poziomu ekspozycji na hałas odniesionego do 8-godzinnego dobowego wymiaru czasu pracy lub poziomu ekspozycji na hałas odniesionego do tygodnia pracy,
  • 110 dB – maksymalny poziom dźwięku A,
  • 130 dB – szczytowy poziom dźwięku C.

Kobiety w ciąży, zgodnie z zapisami rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 10 września 1996r. w sprawie wykazu prac szczególnie uciążliwych lub szkodliwych dla zdrowia kobiet (Dz. U. Nr 114, poz. 545 z późn. zm.), nie powinny być dopuszczone do pracy, w której emisja hałasu przekracza:

  • 65 dB - dla poziomu ekspozycji na hałas odniesionego do 8-godzinnego dobowego wymiaru czasu pracy lub poziomu ekspozycji na hałas odniesionego do tygodnia pracy,
  • 110 dB – maksymalny poziom dźwięku A,
  • 130 dB – szczytowy poziom dźwięku C.

Wymagane działania pracodawcy w przypadku występowania narażenia na hałas.

Obowiązki pracodawcy w przypadku występowania narażenia na hałas w miejscu pracy określone są w następujących aktach prawnych:

  • ustawie z dnia 26 czerwca 1974r. Kodeks pracy (Dz. U. z 1998r. Nr 21, poz. 94 z późn. zm.),
  • rozporządzeniu Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 26 września 1997r. w sprawie ogólnych przepisów bezpieczeństwa i higieny pracy (Dz. U. z 2003r. Nr 169, poz. 1650 z późn. zm.),
  • rozporządzeniu Ministra Gospodarki i Pracy z dnia 5 sierpnia 2005r. w sprawie bezpieczeństwa i higieny pracy przy pracach związanych z narażeniem na hałas lub drgania mechaniczne (Dz.U. Nr 157, poz. 1318),
  • rozporządzeniu Ministra Zdrowia z dnia 2 lutego 2011r. w sprawie badań i pomiarów czynników szkodliwych dla zdrowia w środowisku pracy (Dz.U. Nr 33, poz. 166).

1. Przeprowadzenie oceny ryzyka zawodowego związanego z narażeniem pracowników na hałas wynikającego z cech miejsca pracy oraz stosowanych w konkretnych warunkach środków lub procesów pracy. Ocena ryzyka zawodowego winna zawierać w szczególności informacje o:

  • poziomie i rodzaju narażenia, włącznie z narażeniem na hałas impulsowy,
  • czasie trwania narażenia, w tym czasie pracy w godzinach nadliczbowych, oraz obowiązujących u pracodawcy systemach i rozkładach czasu pracy,
  • wartościach NDN oraz wartościach progów działania dla hałasu,
  • skutkach dla zdrowia i bezpieczeństwa pracowników, w tym należących do grup szczególnego ryzyka,
  • skutkach dla zdrowia i bezpieczeństwa pracowników wynikających z interakcji pomiędzy hałasem i drganiami mechanicznymi,
  • poziomie emisji hałasu, dostarczone przez producenta środków pracy,
  • istnieniu alternatywnych środków pracy, zaprojektowanych do ograniczenia emisji hałasu,
  • pracownikach uzyskane w wyniku profilaktycznych badań lekarskich,
  • pośrednich skutkach dla zdrowia i bezpieczeństwa pracownika, wynikających z interakcji pomiędzy hałasem i sygnałami bezpieczeństwa lub innymi dźwiękami, które pracownik powinien obserwować w celu ograniczenia ryzyka wypadku przy pracy,
  • skutkach dla zdrowia i bezpieczeństwa pracownika, wynikających z interakcji pomiędzy hałasem i substancjami chemicznymi o działaniu szkodliwym na narząd słuchu (substancjami ototoksycznymi), jeżeli umożliwia to stan wiedzy technicznej i medycznej,
  • dostępności środków ochrony indywidualnej przed hałasem o odpowiedniej charakterystyce tłumienia.

Ocena ryzyka zawodowego powinna być udokumentowana w sposób przyjęty u danego pracodawcy oraz dokonywana każdorazowo, gdy nastąpiły zmiany warunków wykonywania pracy lub jeśli konieczność weryfikacji wykażą wyniki profilaktycznych badań lekarskich pracowników.

2. Dokonywanie pomiarów wielkości charakteryzujących hałas oraz porównanie otrzymanych wyników z obowiązującymi wartościami progów działania oraz wartościami NDN.

Pracodawca przeprowadza rozpoznanie źródeł emisji hałasu oraz warunków wykonywania pracy, które mają wpływ na poziom jego natężenia lub na poziom narażenia na jego oddziaływanie, ze szczególnym uwzględnieniem:

  • właściwości hałasu;
  • procesów technologicznych i ich parametrów;
  • wyposażenia technicznego, w tym maszyn, urządzeń, instalacji i narzędzi, które mogą być źródłem emisji hałasu, z uwzględnieniem wyników pomiarów tej emisji dostarczanych przez producentów;
  • środków ochrony zbiorowej i danych dotyczących ich użytkowania;
  • organizacji pracy i sposobu wykonywania pracy;
  • rzeczywistego czasu narażenia na hałas, z uwzględnieniem obowiązującego u pracodawcy systemu i rozkładu czasu pracy.

W przypadku rozpoczynania działalności pomiary muszą być wykonane nie później niż w terminie 30 dni od dnia rozpoczęcia działalności.

Dodatkowo pomiary hałasu w środowisku pracy wykonuje się:

  • co najmniej raz na dwa lata - jeżeli podczas ostatniego pomiaru stwierdzono natężenie hałasu powyżej 0,2 do 0,5 wartości NDN,
  • co najmniej raz w roku - jeżeli podczas ostatniego pomiaru stwierdzono natężenie czynnika powyżej 0,5 wartości NDN.

Jeżeli podczas dwóch ostatnich pomiarów hałasu, wykonanych w odstępie dwóch lat, natężenie hałasu nie przekraczało 0,2 wartości NDN, pracodawca może odstąpić od wykonywania pomiarów. Jednak należy pamiętać, że pomiary należy wykonać każdorazowo, jeżeli nastąpiły zmiany w wyposażeniu technicznym, w procesie technologicznym lub w warunkach wykonywania pracy, które mogły mieć wpływ na zmianę poziomu emisji, poziomu narażenia albo wystąpiły okoliczności, które uzasadniają ich ponowne wykonanie. Wyniki pomiarów pracodawca przechowuje przez okres 3 lat, licząc od daty ich wykonania oraz niezwłocznie informuje narażonych na hałas pracowników o aktualnych wynikach pomiarów oraz udostępnia im te wyniki i wyjaśnia ich znaczenie.

3. Prowadzenie na bieżąco rejestru czynników szkodliwych dla zdrowia występujących na stanowisku pracy oraz karty badań i pomiarów.

Wzory rejestru czynników szkodliwych oraz karty badań i pomiarów określone są w załącznikach do rozporządzenia Ministra Zdrowia z dnia 2 lutego 2011r. w sprawie badań i pomiarów czynników szkodliwych dla zdrowia w środowisku pracy (Dz.U. Nr 33, poz. 166). Rejestr oraz karta przechowywane są przez okres 40 lat, licząc od daty ostatniego wpisu. Wyniki pomiarów wpisane do rejestru i karty są niezwłocznie udostępniane pracownikowi, byłemu pracownikowi, ich przedstawicielowi ustawowemu lub pełnomocnikowi, na jego pisemne żądanie. Osoby te mogą także wystąpić do pracodawcy o sporządzenie wyciągów, odpisów lub kopii zawartych w nich wyników badań i pomiarów.

4. Zaplanowanie i podjęcie działań zmniejszających ryzyko zawodowe w przypadku, gdy wyniki pomiarów wskazują na przekroczenia wartości progów działania.

5. Sporządzenie i wprowadzenie w życie programu działań organizacyjno-technicznych zmierzających do ograniczenia narażenia na hałas oraz dostosowanie tych działań do potrzeb pracowników należących do grup szczególnego ryzyka w przypadku osiągnięcia lub przekroczenia w środowisku pracy wartości NDN.

Program ten powinien uwzględniać w szczególności działania polegające na:

  • unikaniu procesów lub metod pracy powodujących narażenie na hałas i zastępowaniu ich innymi, stwarzającymi mniejsze narażenia,
  • dobieraniu środków pracy przeznaczonych do wykonywania określonej pracy, właściwie zaprojektowanych pod względem ergonomicznym, o możliwie najniższym poziomie emisji hałasu,
  • ograniczaniu narażenia na hałas środkami technicznymi przez stosowanie obudów dźwiękoizolacyjnych, kabin dźwiękoszczelnych, tłumików, ekranów, materiałów dźwiękochłonnych oraz układów izolujących i tłumiących dźwięki materiałowe,
  • projektowaniu miejsc pracy i rozmieszczaniu stanowisk pracy w sposób umożliwiający izolację od źródeł hałasu oraz ograniczający jednoczesne oddziaływanie wielu źródeł na pracownika,
  • konserwowaniu środków pracy, obiektów budowlanych, urządzeń i układów izolujących i tłumiących hałas oraz innych środków ochrony zbiorowej,
  • informowaniu i szkoleniu pracowników w zakresie poprawnego i bezpiecznego posługiwania się środkami pracy,
  • ograniczaniu czasu i poziomu narażenia oraz liczby osób narażonych na hałas przez właściwą organizację pracy, w szczególności stosowanie skróconego czasu lub przerw w pracy i rotacji na stanowiskach pracy.

6. Udostępnianie pracownikom środków ochrony indywidualnej w sytuacji, gdy uniknięcie lub wyeliminowanie ryzyka zawodowego wynikające z narażenia na hałas nie jest możliwe za pomocą środków ochrony zbiorowej lub organizacji pracy.

Pracodawca udostępnia środki ochrony indywidualnej słuchu, jeżeli wielkości charakteryzujące hałas w środowisku pracy przekraczają wartości progów działania oraz udostępnia środki ochrony indywidualnej słuchu i nadzoruje prawidłowość ich stosowania, jeżeli wielkości charakteryzujące hałas w środowisku pracy osiągają lub przekraczają wartości NDN (w przypadku wartości niższych niż NDN stosowanie środków ochrony indywidualnej przez pracowników jest dobrowolne). Środki ochrony indywidualnej słuchu winny być odpowiednio dobrane (z wykorzystaniem jednej z kilku metod doboru) w sposób eliminujący ryzyko uszkodzenia słuchu lub zmniejszające je do najniższego możliwego do osiągnięcia w danych warunkach poziomu. Środków ochrony indywidualnej nie stosuje się do prac:

  • przy których właściwe stosowanie środków ochrony indywidualnej słuchu przez cały czas mogłoby spowodować większe zagrożenie dla zdrowia i bezpieczeństwa pracownika niż rezygnacja z ich stosowania, wykonywanych w szczególności przez:

     - osoby prowadzące akcję ratowniczą w celu ochrony życia lub zdrowia ludzkiego, ochrony mienia lub środowiska, usunięcia awarii albo przeciwdziałania klęsce żywiołowej,
     - kierujących pojazdami samochodowymi, ciągnikami rolniczymi lub maszynami samobieżnymi po drogach publicznych lub drogach komunikacyjnych i transportowych na terenie zakładu pracy;

  • wykonywanych przez artystów - wykonawców widowisk muzycznych i rozrywkowych.

7. Oznaczenie znakami bezpieczeństwa miejsc pracy, w których wielkości charakteryzujące hałas w środowisku pracy przekraczają wartości NDN oraz wydzielenie strefy z takimi miejscami i ograniczenie do nich dostępu, jeżeli jest to technicznie wykonalne i ryzyko wynikające z narażenia na hałas uzasadnia takie wydzielenie.

8. Zapewnienie aby w pomieszczeniu przeznaczonym na odpoczynek pracownika poziom hałasu nie przekraczał wartości dopuszczalnych, określonych w Polskiej Normie dla pomieszczeń administracyjno-biurowych (równoważny poziom dźwięku A nie powinien przekraczać wartości 55 dB).

9. Dopilnowanie aby narażenie indywidualne pracownika na hałas nie przekroczyło wartości NDN.

W przypadku stwierdzenia narażenia indywidualnego na hałas przekraczającego wartości NDN, pracodawca:

  • podejmuje niezwłoczne działania w celu ograniczenia narażenia indywidualnego poniżej wartości NDN,
  • ustala przyczyny wystąpienia nadmiernego narażenia indywidualnego,
  • dobiera środki ochronne oraz podejmuje działania zapobiegawcze, pozwalające uniknąć ponownego wystąpienia narażenia indywidualnego przekraczającego wartości NDN.

10. Zapewnienie pracownikom narażonym na działanie hałasu informacji i szkolenia w zakresie odnoszącym się do wyników oceny ryzyka zawodowego.

Szkolenie, w szczególności winno dotyczyć:

  • poziomu ryzyka zawodowego, rodzaju stwarzanych zagrożeń oraz ich potencjalnych skutków,
  • środków niezbędnych do wyeliminowania lub ograniczenia ryzyka zawodowego oraz okoliczności, w jakich takie środki należy stosować,
  • wartości NDN oraz wartości progów działania dla hałasu,
  • wyników pomiarów hałasu, oceny ich natężeń i rodzaju oddziaływań na organizm oraz ewentualnego wpływu na zdrowie,
  • przyczyn powstawania chorób powodowanych oddziaływaniem hałasu na organizm, ich objawów i sposobów wykrywania oraz możliwych środków profilaktyki medycznej,
  • profilaktycznej opieki zdrowotnej, w tym badań lekarskich pracowników,
  • bezpiecznych sposobów wykonywania pracy, ograniczających do minimum narażenie na hałas,
  • prawidłowego stosowania środków ochrony indywidualnej przed hałasem.